Czy budzisz się w nocy z drętwiejącą dłonią? To objaw, którego nie warto bagatelizować. Mrowienie palców, ból nadgarstka czy osłabienie chwytu mogą świadczyć o rozwijającym się zespole cieśni kanału nadgarstka. O tym, jak rozpoznać chorobę i jakie metody leczenia są obecnie dostępne, opowiada dr Krzysztof Zapałowicz, specjalista neurochirurgii ze Szpitala na Klinach w Krakowie.

Jak duże doświadczenie ma Pan w operacyjnym leczeniu zespołu cieśni kanału nadgarstka?

dr Krzysztof Zapałowicz: Moja praktyka zawodowa obejmuje blisko czterdzieści lat. W tym czasie wykonałem setki operacji zespołu cieśni kanału nadgarstka. Trudno byłoby dziś wskazać ich dokładną liczbę, ale jest to jeden z zabiegów, które wykonuję od wielu lat.

Czy są pacjenci, których leczenie szczególnie zapadło Panu w pamięć? Jeśli tak, to dlaczego?

dr Krzysztof Zapałowicz:

Tak, pamiętam dwa takie przypadki. Pierwszy dotyczył około pięćdziesięcioletniego mężczyzny, którego operowałem kilkanaście lat temu. Zabieg przebiegł zgodnie z planem i początkowo wszystkie objawy ustąpiły. Po kilku tygodniach dolegliwości jednak powróciły. Najpierw podjęliśmy próbę leczenia zachowawczego, ale nie przyniosła ona oczekiwanej poprawy, dlatego zdecydowaliśmy się na ponowną operację. W jej trakcie okazało się, że przyczyną nawrotu była blizna pooperacyjna, która zrosła się z nerwem pośrodkowym. Podczas ruchów ręki powodowała jego pociąganie i wywoływała objawy. Po uwolnieniu nerwu od zrostów dolegliwości całkowicie ustąpiły.

Drugi przypadek dotyczył pacjentki, u której zespół cieśni kanału nadgarstka rozwinął się po urazie. Kobieta doznała złamania dalszego końca kości promieniowej. Po zakończeniu leczenia i zdjęciu unieruchomienia zaczęły pojawiać się typowe objawy cieśni kanału nadgarstka. Najbardziej prawdopodobną przyczyną był utrzymujący się obrzęk w okolicy nadgarstka. Przeprowadziliśmy standardowy zabieg odbarczenia nerwu pośrodkowego, po którym dolegliwości ustąpiły.

Kim najczęściej są pacjenci zgłaszający się z objawami zespołu cieśni kanału nadgarstka?

Najczęściej trafiają do mnie osoby, którym dokuczają nawracające drętwienie, mrowienie i ból dłoni utrudniające wykonywanie codziennych czynności. Zespół cieśni kanału nadgarstka to jedna z najczęstszych neuropatii uciskowych, spowodowana uciskiem nerwu pośrodkowego.

Nerw pośrodkowy przebiega przez ramię i przedramię, a następnie przechodzi do dłoni przez kanał nadgarstka – wąską przestrzeń anatomiczną, w której znajdują się również ścięgna mięśni odpowiedzialnych za zginanie palców. Gdy z różnych przyczyn dochodzi do zmniejszenia tej przestrzeni, nerw zostaje uciśnięty, co prowadzi do wystąpienia charakterystycznych dolegliwości.

Typowym objawem jest drętwienie, mrowienie i ból obejmujące kciuk, palec wskazujący, środkowy oraz promieniową część palca serdecznego. Na początku choroby dolegliwości najczęściej pojawiają się w nocy. Pacjenci wybudzają się ze snu, odruchowo potrząsają dłonią lub ją rozcierają, co zwykle przynosi chwilową ulgę.

Nieleczony zespół cieśni kanału nadgarstka może prowadzić do trwałych zaburzeń czucia, osłabienia siły chwytu, problemów z przeciwstawianiem kciuka, a w zaawansowanych przypadkach także do zaniku mięśni kłębu kciuka.

Czy zespół cieśni kanału nadgarstka jest chorobą związaną z wiekiem?

Pierwsze objawy najczęściej pojawiają się między 40. a 50. rokiem życia, jednak sam wiek nie jest jedynym czynnikiem zwiększającym ryzyko rozwoju choroby. Istotne znaczenie mają również schorzenia ogólnoustrojowe i zaburzenia metaboliczne.

Dobrym przykładem jest ciąża. W tym okresie dochodzi do zatrzymywania wody w organizmie, co może powodować ucisk nerwu pośrodkowego i wystąpienie objawów charakterystycznych dla zespołu cieśni kanału nadgarstka. W większości przypadków dolegliwości ustępują samoistnie po porodzie.

Jednym z ważniejszych czynników ryzyka jest także cukrzyca, która wpływa na metabolizm tkanki nerwowej i może prowadzić do rozwoju różnych neuropatii. Występowaniu zespołu cieśni kanału nadgarstka sprzyjają również choroby tarczycy, niedobór witaminy B6, dna moczanowa, reumatoidalne zapalenie stawów oraz otyłość.

Jakie są najczęstsze przyczyny rozwoju zespołu cieśni kanału nadgarstka?

Przyczyn tego schorzenia może być kilka. Jedną z nich są uwarunkowania anatomiczne, na przykład wrodzony, wąski kanał nadgarstka, który sprzyja uciskowi nerwu pośrodkowego. Do rozwoju choroby mogą również prowadzić urazy, zwłaszcza złamania i inne uszkodzenia okolicy nadgarstka.

Najczęściej jednak zespół cieśni kanału nadgarstka jest konsekwencją wielokrotnie powtarzających się przeciążeń. Dotyczy to przede wszystkim osób wykonujących pracę wymagającą częstych, powtarzalnych ruchów nadgarstka, długotrwałego utrzymywania napięcia mięśni lub stałego ucisku w okolicy kanału nadgarstka. Z czasem takie mikrourazy mogą prowadzić do zmian powodujących ucisk nerwu pośrodkowego.

Czy są grupy zawodowe szczególnie narażone na rozwój zespołu cieśni kanału nadgarstka?

Tak. Zwiększone ryzyko dotyczy przede wszystkim osób wykonujących pracę fizyczną, która wymaga intensywnego i powtarzalnego używania rąk. Szczególnie obciążające są czynności związane z częstym zginaniem i prostowaniem nadgarstka oraz długotrwałym uciskiem w jego okolicy. Do grupy podwyższonego ryzyka zaliczamy między innymi pracowników budowlanych, rolników oraz osoby wykonujące powtarzalne prace manualne.

Nie oznacza to jednak, że problem dotyczy wyłącznie tych zawodów. Zespół cieśni kanału nadgarstka może rozwinąć się również u muzyków, osób pracujących przy komputerze, piszących czy wykonujących inne zajęcia wymagające długotrwałej, intensywnej pracy dłoni.

Warto pamiętać, że sama aktywność zawodowa rzadko jest jedyną przyczyną choroby. Najczęściej o jej rozwoju decyduje współistnienie kilku czynników, takich jak indywidualne predyspozycje anatomiczne, wiek oraz długotrwałe przeciążenia mechaniczne.

Coraz więcej czasu spędzamy, korzystając ze smartfonów. Czy może to zwiększać ryzyko rozwoju zespołu cieśni kanału nadgarstka?

Obecnie nie dysponujemy wiarygodnymi badaniami naukowymi, które jednoznacznie potwierdzałyby taki związek. Warto pamiętać, że już wcześniej wiele osób przez długie godziny wykonywało powtarzalne czynności manualne, takie jak pisanie odręczne czy praca na maszynie do pisania, a nie obserwowano z tego powodu wyraźnego wzrostu liczby zachorowań.

Nie można jednak całkowicie wykluczyć, że długotrwałe przeciążanie jednej ręki podczas korzystania ze smartfona może w pewnym stopniu wpływać na rozwój dolegliwości. Aby jednoznacznie to ocenić, potrzebne są jednak dalsze badania.

Statystyki pokazują, że kobiety częściej niż mężczyźni chorują na zespół cieśni kanału nadgarstka. Z czego może to wynikać?

To prawda. Zespół cieśni kanału nadgarstka rozpoznajemy u kobiet około dwukrotnie częściej niż u mężczyzn. Jedną z hipotez jest wpływ żeńskich hormonów płciowych, choć mechanizm odpowiedzialny za tę zależność nie został dotąd jednoznacznie wyjaśniony.

Warto jednak zaznaczyć, że mimo stosunkowo częstego występowania schorzenia nie można uznać go za chorobę powszechną. Z danych epidemiologicznych, które znam, wynika, że objawy zespołu cieśni kanału nadgarstka dotyczą około 1 procenta populacji. To zdecydowanie mniej niż w przypadku wielu chorób cywilizacyjnych, których częstość występowania jest wielokrotnie większa.

* StatPearls (NCBI Bookshelf) – podaje, że częstość występowania zespołu cieśni kanału nadgarstka w populacji ogólnej wynosi 1–5%, a kobiety chorują około 3 razy częściej niż mężczyźni. Choroba najczęściej ujawnia się między 40. a 60. rokiem życia.

Jeśli pacjent zgłasza się do Pana z objawami zespołu cieśni kanału nadgarstka, jak wygląda dalsze postępowanie?

Wszystko zależy od przyczyny dolegliwości. Jeżeli ma ona charakter przejściowy i możliwe jest usunięcie czynnika wywołującego objawy, często wystarczające okazuje się leczenie zachowawcze połączone z ograniczeniem czynności nadmiernie obciążających rękę.

W pierwszej kolejności stosujemy niesteroidowe leki przeciwzapalne, preparaty witamin z grupy B wspierające metabolizm tkanki nerwowej oraz odpowiednio dobraną rehabilitację. Elementem leczenia farmakologicznego mogą być również miejscowe iniekcje steroidowe, których zadaniem jest zmniejszenie stanu zapalnego i obrzęku w obrębie nerwu pośrodkowego.

Uzupełnieniem terapii zachowawczej mogą być także wybrane zabiegi fizykoterapeutyczne, między innymi laseroterapia, terapia z wykorzystaniem pola magnetycznego oraz zabiegi cieplne.

Kiedy leczenie operacyjne staje się konieczne?

Najważniejszym wskazaniem do operacji są objawy świadczące o trwałym uszkodzeniu nerwu pośrodkowego. Należą do nich utrzymujące się zaburzenia czucia, osłabienie siły mięśni dłoni oraz zanik mięśni kłębu kciuka. W takich przypadkach nie warto odkładać zabiegu, ponieważ szybkie odbarczenie nerwu zwiększa szanse na uzyskanie dobrego efektu leczenia.

Operacja polega na przecięciu troczka zginaczy, czyli więzadła tworzącego górną ścianę kanału nadgarstka. Dzięki temu zwiększa się przestrzeń, w której przebiega nerw pośrodkowy, co pozwala uwolnić go od ucisku. W zdecydowanej większości przypadków prowadzi to do ustąpienia dolegliwości i chroni nerw przed dalszym uszkodzeniem.

Drugim wskazaniem do leczenia operacyjnego jest brak poprawy mimo prawidłowo prowadzonego leczenia zachowawczego. Jeżeli po kilku tygodniach stosowania leków, rehabilitacji oraz innych zalecanych metod objawy nadal się utrzymują, oznacza to, że terapia nie przynosi oczekiwanych rezultatów i należy rozważyć wykonanie zabiegu.

Każdy pacjent przed operacją zastanawia się, jakie korzyści może przynieść zabieg. Czego może się spodziewać?

Głównym celem operacji jest odbarczenie nerwu pośrodkowego poprzez usunięcie ucisku, który odpowiada za występowanie dolegliwości. Z dostępnych danych wynika, że skuteczność leczenia operacyjnego zespołu cieśni kanału nadgarstka sięga około 90 procent. W zdecydowanej większości przypadków ból ustępuje, a objawy wyraźnie się zmniejszają lub całkowicie zanikają.

Trzeba jednak pamiętać, że nie każdy zabieg przynosi oczekiwany rezultat. Najczęściej dotyczy to pacjentów, którzy zbyt długo zwlekali z leczeniem i doszło już do nieodwracalnego uszkodzenia nerwu pośrodkowego. Znacznie rzadziej przyczyną niepowodzenia może być nieprawidłowo przeprowadzona operacja lub błędnie postawiona diagnoza.

Błędna diagnoza?

Obecnie zdarza się to bardzo rzadko. Tak jak w przypadku każdej choroby, podstawą skutecznego leczenia jest prawidłowe rozpoznanie. W zespole cieśni kanału nadgarstka niezwykle ważne jest odróżnienie tego schorzenia od innych chorób, które mogą powodować podobne objawy. Diagnostykę rozpoczynamy od dokładnego wywiadu lekarskiego. Drętwienie, mrowienie oraz ból dłoni w obszarze unerwianym przez nerw pośrodkowy często sugerują rozpoznanie, jednak zawsze wymagają potwierdzenia dodatkowymi badaniami.

W badaniu przedmiotowym wykonujemy między innymi test Tinela, test Phalena oraz próbę długotrwałego ucisku na troczek zginaczy. Ich celem jest wywołanie lub nasilenie charakterystycznych dolegliwości.

Co zatem powinien sprawdzić specjalista, aby potwierdzić rozpoznanie?

Za złoty standard diagnostyczny uznaje się badanie elektrofizjologiczne obejmujące ocenę przewodnictwa nerwowego oraz elektromiografię. Pozwala ono potwierdzić, że zaburzenia przewodzenia impulsów nerwowych występują na poziomie kanału nadgarstka. Badanie umożliwia również ocenę, czy doszło już do zmian w mięśniach unerwianych przez nerw pośrodkowy. Dzięki temu można nie tylko potwierdzić rozpoznanie, ale także określić stopień zaawansowania choroby

Jakie schorzenia mogą powodować objawy podobne do zespołu cieśni kanału nadgarstka?

Zdarza się, że diagnostyka nie jest jednoznaczna. Jeżeli objawy występują jednocześnie w obu dłoniach, jedną z chorób, którą należy wziąć pod uwagę, jest dyskopatia odcinka szyjnego kręgosłupa. Wypuklina krążka międzykręgowego może uciskać korzenie nerwowe, z których powstaje nerw pośrodkowy, wywołując dolegliwości bardzo podobne do zespołu cieśni kanału nadgarstka.

Zaniki drobnych mięśni dłoni mogą z kolei towarzyszyć niektórym chorobom rdzenia kręgowego. Z tego względu lekarz powinien zawsze przeprowadzić dokładną diagnostykę różnicową, aby ustalić rzeczywistą przyczynę zgłaszanych objawów.

Czy mógłby Pan opisać, jak wygląda operacja zespołu cieśni kanału nadgarstka?

Zabieg wykonuję w krakowskim Szpitalu na Klinach. Można przeprowadzić dwiema metodami – klasyczną, czyli otwartą, oraz endoskopową. Obie techniki cechują się porównywalną skutecznością.

W przypadku operacji otwartej wykonuje się podłużne nacięcie po stronie dłoniowej ręki, które zazwyczaj ma nie więcej niż około czterech centymetrów długości. Umożliwia ono dostęp do więzadła poprzecznego nadgarstka, które zostaje przecięte wzdłuż, dzięki czemu dochodzi do odbarczenia nerwu pośrodkowego. Po zakończeniu zabiegu rana jest zszywana, zakładany jest opatrunek, a cała procedura trwa przeciętnie około 30 minut. Jest to niewielki zabieg niewymagający hospitalizacji – pacjent zgłasza się do szpitala o wyznaczonej godzinie, przechodzi operację i jeszcze tego samego dnia może wrócić do domu.

Metoda endoskopowa polega natomiast na wykonaniu jednego lub dwóch niewielkich nacięć, przez które wprowadzane są specjalistyczne narzędzia umożliwiające przecięcie troczka zginaczy bez konieczności wykonywania długiego cięcia skóry. Jej zaletą są mniejsze blizny pooperacyjne, przy zachowaniu skuteczności leczenia porównywalnej z metodą otwartą.

Po operacji nie wracamy od razu do pełnej sprawności. Jak wygląda okres rekonwalescencji?

Bezpośrednio po zabiegu zakładany jest opatrunek z bandaża elastycznego. Nie służy on całkowitemu unieruchomieniu ręki, ale przypomina pacjentowi o konieczności oszczędzania operowanej kończyny. Przez pierwsze dwa tygodnie należy przede wszystkim:

• chronić operowaną okolicę przed urazami,
• ograniczyć intensywne zginanie i prostowanie nadgarstka,
• nie moczyć opatrunku,
• unikać podnoszenia ciężkich przedmiotów,
• zrezygnować z wykonywania cięższych prac fizycznych.

Jednocześnie zalecamy poruszanie palcami, ponieważ pomaga to zachować ich sprawność. Szwy usuwa się zazwyczaj po około dwóch tygodniach. Długość zwolnienia lekarskiego uzależniona jest od charakteru wykonywanej pracy. Osoby wykonujące ciężką pracę fizyczną zwykle potrzebują więcej czasu na powrót do pełnej aktywności niż pacjenci pracujący przy biurku.

Jeżeli operacja została wykonana na etapie, gdy dominowały drętwienie, mrowienie i ból, poprawa często pojawia się bardzo szybko – nawet bezpośrednio po zabiegu lub w ciągu kilkunastu dni.

Znacznie większym wyzwaniem jest leczenie pacjentów, którzy zgłaszają się do specjalisty dopiero po wielu miesiącach trwania objawów albo wtedy, gdy doszło już do zaniku mięśni i osłabienia siły dłoni. W takich przypadkach regeneracja nerwu przebiega wolniej, a odzyskanie pełnej sprawności może wymagać rehabilitacji oraz leczenia wspomagającego.

Rehabilitacja obejmuje między innymi elektrostymulację i ćwiczenia wzmacniające osłabione mięśnie. W leczeniu wspomagającym często wykorzystuje się również preparaty witamin z grupy B, które wspierają proces regeneracji układu nerwowego.

Czy zespół cieśni kanału nadgarstka częściej dotyczy prawej czy lewej ręki?

Dostępne dane nie wskazują jednoznacznie, aby schorzenie częściej występowało po jednej stronie. Można przypuszczać, że większe znaczenie ma ręka dominująca, czyli ta, którą na co dzień wykonujemy większość czynności. U większości osób jest to prawa ręka, jednak zespół cieśni kanału nadgarstka równie dobrze może rozwinąć się również po stronie lewej.

FAQ – najczęściej zadawane pytania o zespół cieśni kanału nadgarstka

Czy zespół cieśni kanału nadgarstka może ustąpić samoistnie?

Jeżeli dolegliwości mają związek z przejściowym obrzękiem lub przeciążeniem, objawy mogą się zmniejszyć po usunięciu przyczyny. Utrzymujące się lub nasilające dolegliwości wymagają jednak konsultacji lekarskiej, ponieważ nieleczona choroba może prowadzić do trwałego uszkodzenia nerwu pośrodkowego.

Czy zespół cieśni kanału nadgarstka może nawrócić po operacji?

Nawrót objawów po prawidłowo wykonanym zabiegu zdarza się rzadko. Jeśli jednak do niego dojdzie, konieczna jest ponowna diagnostyka w celu ustalenia przyczyny dolegliwości.

Czy zespół cieśni kanału nadgarstka może występować jednocześnie w obu rękach?

Tak. U części pacjentów objawy rozwijają się obustronnie, choć ich nasilenie nie zawsze jest takie samo. W takiej sytuacji lekarz ocenia każdą rękę indywidualnie i ustala kolejność leczenia.

Czy można prowadzić samochód po operacji cieśni nadgarstka?

Powrót do prowadzenia pojazdów zależy od sprawności operowanej ręki oraz charakteru wykonywanych manewrów. Decyzję o bezpiecznym powrocie do kierowania pojazdem należy omówić z lekarzem prowadzącym podczas wizyty kontrolnej.

Czy zespół cieśni kanału nadgarstka może dotyczyć osób młodych?

Tak, choć najczęściej rozpoznawany jest u osób w średnim wieku. Schorzenie może wystąpić również u młodszych pacjentów, zwłaszcza jeśli współistnieją czynniki zwiększające ryzyko jego rozwoju.

Czy po operacji pozostaje widoczna blizna?

Każdy zabieg chirurgiczny wiąże się z powstaniem blizny, jednak jej wielkość zależy od zastosowanej techniki operacyjnej oraz indywidualnego procesu gojenia.

Czy zespół cieśni kanału nadgarstka zawsze oznacza konieczność zmiany pracy?

Nie. W wielu przypadkach wystarczające jest wprowadzenie zmian ergonomicznych, ograniczenie przeciążeń oraz odpowiednie leczenie. Konieczność zmiany charakteru pracy dotyczy jedynie wybranych pacjentów i jest oceniana indywidualnie.